บทที่ ๑๐
พระพุทธศาสนาในดินแดนไทยก่อนสมัยสุโขทัย
“ก่อนจะมีสุโขทัย มีผู้คนอยู่แล้ว
ก่อนจะมีอาณาจักรไทย มีเมืองโบราณอยู่แล้ว
และก่อนที่พระพุทธศาสนาจะกลายเป็นรากฐานสำคัญของสังคมไทย
พระธรรมได้เดินทางและหยั่งรากอยู่ในดินแดนแห่งนี้มาเป็นเวลาหลายศตวรรษ”
เมื่อเรากล่าวถึงประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาในประเทศไทย คนจำนวนมากมักนึกถึง สมัยสุโขทัย เป็นจุดเริ่มต้น
โดยเฉพาะเรื่องราวของพระพุทธศาสนาเถรวาทลังกาวงศ์ การสร้างวัด การสร้างพระพุทธรูป และการเจริญรุ่งเรืองของพระพุทธศาสนาในรัชสมัยพ่อขุนรามคำแหง
แต่หากย้อนกลับไปก่อนหน้านั้น เราจะพบว่า
พระพุทธศาสนาได้ปรากฏอยู่ในดินแดนที่เป็นประเทศไทยปัจจุบันมาก่อนสมัยสุโขทัยแล้ว
ดินแดนแห่งนี้ในเวลานั้นมิได้มีชื่อว่า “ประเทศไทย”
ยังไม่มีรัฐชาติแบบที่เราเข้าใจในปัจจุบัน
แต่มีเมือง ชุมชน เครือข่ายการค้า และรัฐโบราณหลายแห่ง
ผู้คนเหล่านั้นติดต่อกับอินเดีย ศรีลังกา จีน และดินแดนเพื่อนบ้าน
และจากการติดต่อดังกล่าว พระพุทธศาสนาและวัฒนธรรมอินเดียก็ได้เข้ามามีบทบาทในภูมิภาค
การศึกษาช่วงเวลานี้จึงมีความสำคัญ เพราะทำให้เราเข้าใจว่า
พระพุทธศาสนาไทยมิได้เกิดขึ้นอย่างฉับพลันในสมัยสุโขทัย
แต่เป็นผลจากการสั่งสมทางประวัติศาสตร์มาเป็นเวลายาวนาน
๑. ดินแดนไทยก่อนมีประเทศไทย
คำว่า “ดินแดนไทย” ในบทนี้ หมายถึงพื้นที่ทางภูมิศาสตร์ที่ปัจจุบันอยู่ภายในประเทศไทย ไม่ได้หมายความว่าในอดีตพื้นที่เหล่านี้เป็น “ประเทศไทย” ในรูปแบบรัฐชาติเดียวกัน
นี่เป็นข้อควรทำความเข้าใจตั้งแต่ต้น
ในช่วงก่อนสุโขทัย พื้นที่ต่าง ๆ มีเมืองและชุมชนจำนวนมาก
แต่ละแห่งมีความสัมพันธ์กับรัฐอื่นแตกต่างกัน
บางแห่งมีความสัมพันธ์กับวัฒนธรรมมอญ
บางแห่งเกี่ยวข้องกับโลกเขมร
บางแห่งมีความสัมพันธ์กับคาบสมุทรมลายูและโลกการค้าทางทะเล
บางแห่งมีความสัมพันธ์กับจีน
ดังนั้น ประวัติศาสตร์ยุคก่อนสุโขทัยจึงไม่ควรเขียนเป็นเรื่องของ “ประเทศไทยหนึ่งเดียว”
แต่ควรมองเป็น
“เครือข่ายของชุมชนและรัฐโบราณที่ค่อย ๆ พัฒนาขึ้นบนผืนแผ่นดินเดียวกับประเทศไทยในปัจจุบัน”
๒. พระพุทธศาสนาเข้ามาอย่างไร?
คำถามว่า
“พระพุทธศาสนาเข้ามาสู่ดินแดนไทยครั้งแรกเมื่อใด?”
เป็นคำถามที่ตอบได้ยากกว่าที่คิด
เพราะพระพุทธศาสนาไม่ได้เข้ามาเป็นเหตุการณ์เดียว
ไม่มีหลักฐานเพียงชิ้นเดียวที่สามารถบอกว่า
“วันนี้ พระพุทธศาสนาเข้ามาถึงประเทศไทยเป็นครั้งแรก”
แต่เป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นเป็นระยะ ๆ
ผ่าน
การค้า
การเดินทาง
การตั้งถิ่นฐาน
พระสงฆ์
ผู้ปกครอง
ชุมชน
ภาษา
ศิลปะ
และการติดต่อทางวัฒนธรรม
พระพุทธศาสนาจึงค่อย ๆ ปรากฏขึ้นในรูปแบบต่าง ๆ
บางพื้นที่มีพระพุทธรูป
บางพื้นที่มีธรรมจักร
บางพื้นที่มีจารึก
บางพื้นที่มีสถูปหรือศาสนสถาน
บางพื้นที่มีหลักฐานทางศิลปกรรม
หลักฐานเหล่านี้เมื่อประกอบเข้าด้วยกันจึงทำให้เราเห็นภาพของพระพุทธศาสนาในยุคแรก ๆ
๓. ทวารวดี : โลกพุทธศาสนาสำคัญในภาคกลาง
หนึ่งในวัฒนธรรมโบราณที่สำคัญที่สุดต่อการศึกษาพระพุทธศาสนาในดินแดนไทยคือ ทวารวดี
วัฒนธรรมทวารวดีรุ่งเรืองในพื้นที่ภาคกลางและบริเวณใกล้เคียง โดยประมาณตั้งแต่ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ ๖ เป็นต้นมา และมีพัฒนาการต่อเนื่องหลายศตวรรษ
ชื่อ “ทวารวดี” ปรากฏในหลักฐานหลายประเภท และมีการอภิปรายทางวิชาการเกี่ยวกับลักษณะของรัฐและเครือข่ายเมืองทวารวดี
สิ่งสำคัญสำหรับการศึกษาพระพุทธศาสนาคือ
หลักฐานทางโบราณคดีจำนวนมากจากวัฒนธรรมทวารวดีมีความเกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนาอย่างเด่นชัด
เช่น
ธรรมจักร
พระพุทธรูป
สถูป
ศาสนสถาน
จารึก
และงานประติมากรรมจำนวนมาก
หลักฐานเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า พระพุทธศาสนาได้หยั่งรากอยู่ในชุมชนของดินแดนภาคกลางอย่างมีนัยสำคัญ
๔. ธรรมจักร : สัญลักษณ์แห่งพระธรรม
หนึ่งในหลักฐานที่งดงามที่สุดของศิลปกรรมทวารวดีคือ ธรรมจักร
ธรรมจักรมีความหมายเชื่อมโยงกับพระธรรมและการประกาศพระธรรม
โดยเฉพาะเหตุการณ์ที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงปฐมเทศนาแก่ปัญจวัคคีย์
การพบธรรมจักรจำนวนมากในดินแดนทวารวดีจึงสะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของพระพุทธศาสนา
แต่สิ่งที่น่าสนใจยิ่งกว่านั้นคือ
ธรรมจักรไม่ได้เป็นเพียงวัตถุโบราณ
มันคือ “ภาษาสัญลักษณ์”
ผู้คนในสมัยโบราณอาจไม่จำเป็นต้องอ่านหนังสือจึงจะเข้าใจความหมายทางศาสนา
เพียงเห็น
ธรรมจักร
ก็สามารถเชื่อมโยงไปถึง
พระธรรม
การแสดงธรรม
และหนทางแห่งการปฏิบัติ
นี่เป็นตัวอย่างของการที่พระพุทธศาสนาใช้ศิลปะเป็นเครื่องมือสื่อสาร
๕. เมืองโบราณ : วัดกับชุมชน
พระพุทธศาสนาไม่ได้เติบโตอยู่เฉพาะในราชสำนัก
แต่เติบโตในชุมชนด้วย
เมืองโบราณหลายแห่งมีศาสนสถานเป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างเมือง
ศาสนสถานเป็นพื้นที่สำหรับ
ประกอบพิธีกรรม
ทำบุญ
ศึกษา
ปฏิบัติธรรม
และรวมตัวของชุมชน
เมื่อวัดมีความสำคัญมากขึ้น
พระสงฆ์ก็มีบทบาทมากขึ้น
และเมื่อพระสงฆ์เป็นผู้ศึกษาและถ่ายทอดความรู้
วัดจึงมีโอกาสพัฒนาเป็นศูนย์กลางทางปัญญา
รากฐานของความสัมพันธ์ระหว่าง
วัด — พระสงฆ์ — ชุมชน
จึงเริ่มก่อตัวขึ้นตั้งแต่ยุคโบราณ
และต่อมาได้กลายเป็นลักษณะสำคัญของสังคมไทย
๖. นครปฐม : หนึ่งในศูนย์กลางสำคัญของโลกทวารวดี
นครปฐมเป็นพื้นที่สำคัญอย่างยิ่งในการศึกษาพระพุทธศาสนาในยุคโบราณ
พบหลักฐานทางโบราณคดีจำนวนมากที่เกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมทวารวดี
โดยเฉพาะบริเวณเมืองโบราณนครปฐม
พระปฐมเจดีย์ในปัจจุบันเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์สำคัญของพระพุทธศาสนาไทย
และพื้นที่นครปฐมได้กลายเป็นแหล่งสำคัญในการศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างดินแดนไทยกับวัฒนธรรมอินเดียและพระพุทธศาสนา
แต่การศึกษาประวัติศาสตร์จำเป็นต้องแยกออกจากตำนานอย่างมีสติ
ความเชื่อของคนไทยที่สืบทอดกันมาว่า สถานที่แห่งนี้เกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนามาตั้งแต่สมัยพระพุทธเจ้า เป็นส่วนหนึ่งของ ความทรงจำทางศาสนา
ขณะที่หลักฐานโบราณคดีสามารถช่วยบอกเราเกี่ยวกับ
อายุ
รูปแบบศิลปกรรม
การตั้งถิ่นฐาน
และพัฒนาการของชุมชน
การศึกษาที่ดีจึงควรให้ทั้งสองสิ่งอยู่ร่วมกัน
ศรัทธาไม่จำเป็นต้องกลัวหลักฐาน
และ
หลักฐานก็ไม่จำเป็นต้องทำลายศรัทธา
๗. ละโว้ : จุดพบกันของหลายวัฒนธรรม
อีกพื้นที่สำคัญคือ ละโว้ หรือบริเวณเมืองโบราณลพบุรี
ละโว้มีความสัมพันธ์กับเครือข่ายวัฒนธรรมหลายด้าน ทั้งมอญ ทวารวดี และเขมรโบราณ
ในพื้นที่พบหลักฐานทั้งพระพุทธศาสนาและคติพราหมณ์–ฮินดู
สิ่งนี้สะท้อนลักษณะสำคัญของโลกเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในอดีต
คือ
ศาสนาและวัฒนธรรมหลายกระแสสามารถอยู่ร่วมกันและส่งอิทธิพลต่อกันได้
ต่อมาเมื่ออำนาจทางการเมืองและวัฒนธรรมเขมรขยายเข้ามา ละโว้ก็ได้รับอิทธิพลจากศิลปกรรมและแนวคิดแบบเขมรอย่างเด่นชัด
แต่พระพุทธศาสนาก็มิได้หายไป
กลับมีการพัฒนาและปรับตัวในบริบทของพื้นที่
๘. หริภุญชัย : พระพุทธศาสนาในดินแดนล้านนาโบราณ
ทางภาคเหนือของประเทศไทยมีอีกศูนย์กลางหนึ่งที่มีความสำคัญ คือ หริภุญชัย
บริเวณลำพูนในปัจจุบันมีความสัมพันธ์กับวัฒนธรรมมอญและเป็นศูนย์กลางสำคัญของภาคเหนือก่อนการเกิดขึ้นของล้านนา
ตำนานเกี่ยวกับ พระนางจามเทวี มีบทบาทสำคัญในความทรงจำทางประวัติศาสตร์ของหริภุญชัย
พระพุทธศาสนาในพื้นที่นี้มีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับวัฒนธรรมมอญ
เกิดศิลปกรรมพระพุทธรูปและสถาปัตยกรรมที่มีลักษณะเฉพาะ
หริภุญชัยจึงเป็นตัวอย่างว่า
พระพุทธศาสนาในดินแดนไทยมิได้มีต้นทางเพียงทางเดียว
แต่ได้รับอิทธิพลจากหลายเครือข่าย
๙. ศรีวิชัย : โลกพุทธศาสนาทางทะเล
เมื่อมองลงไปทางภาคใต้ เราจะพบโลกอีกแบบหนึ่ง
คือโลกแห่งการเดินเรือ
พื้นที่คาบสมุทรและหมู่เกาะในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายการค้าทางทะเล
และหนึ่งในชื่อสำคัญที่ปรากฏในประวัติศาสตร์คือ ศรีวิชัย
คำว่า “ศรีวิชัย” มีความสัมพันธ์กับรัฐหรือเครือข่ายอำนาจทางทะเลในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และนักวิชาการยังอภิปรายถึงขอบเขตและศูนย์กลางของอำนาจศรีวิชัย
หลักฐานทางโบราณคดีในภาคใต้ของประเทศไทยและพื้นที่อื่น ๆ แสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์กับพระพุทธศาสนามหายานในบางช่วงเวลา
โดยเฉพาะศิลปกรรมและรูปเคารพที่มีลักษณะเกี่ยวข้องกับมหายานและวัชรยาน
สิ่งนี้ทำให้เห็นภาพที่สำคัญว่า
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในอดีตเป็นโลกของพระพุทธศาสนาหลายสาย
มิใช่มีเพียงเถรวาทอย่างเดียว
๑๐. พระพุทธศาสนาเถรวาทและมหายานในดินแดนไทยโบราณ
เมื่อศึกษาช่วงก่อนสุโขทัย เราจึงควรหลีกเลี่ยงการมองว่า
พระพุทธศาสนาในอดีต = เถรวาทแบบไทยในปัจจุบัน
เพราะหลักฐานแสดงให้เห็นถึงความหลากหลาย
มีทั้ง
เถรวาท
มหายาน
และในบางพื้นที่มีอิทธิพลของ
วัชรยาน
รวมทั้งคติพราหมณ์–ฮินดูและความเชื่อพื้นเมือง
ความหลากหลายนี้ไม่ใช่จุดอ่อน
แต่เป็นภาพสะท้อนของประวัติศาสตร์จริง
พระพุทธศาสนาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เติบโตผ่านการเดินทางและการแลกเปลี่ยน
๑๑. อิทธิพลเขมรกับพระพุทธศาสนา
ตั้งแต่ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ ๙ เป็นต้นมา อิทธิพลของรัฐและวัฒนธรรมเขมรมีบทบาทมากขึ้นในหลายพื้นที่ของแผ่นดินไทยปัจจุบัน
ปรากฏโบราณสถานและศิลปกรรมแบบเขมรในหลายจังหวัด
ศาสนสถานบางแห่งเกี่ยวข้องกับคติพราหมณ์
บางแห่งเกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนามหายาน
โดยเฉพาะในช่วงที่พระพุทธศาสนามหายานได้รับการอุปถัมภ์ในโลกเขมร
การศึกษาหลักฐานเหล่านี้ทำให้เราเห็นว่า
ดินแดนไทยก่อนสุโขทัยไม่ได้เป็นพื้นที่ปิด
แต่เป็นส่วนหนึ่งของโลกการเมืองและวัฒนธรรมที่เชื่อมโยงกันอย่างกว้างขวาง
๑๒. พระเจ้าชัยวรมันที่ ๗ กับโลกมหายาน
บุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์เขมรคือ พระเจ้าชัยวรมันที่ ๗
พระองค์ทรงมีบทบาทสำคัญในการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนามหายาน
ในรัชสมัยของพระองค์มีการสร้างและบูรณะศาสนสถานจำนวนมาก รวมทั้งระบบสาธารณประโยชน์ที่เกี่ยวข้องกับแนวคิดทางศาสนาและรัฐ
อิทธิพลทางการเมืองของอาณาจักรเขมรในเวลานั้นขยายเข้ามาในพื้นที่จำนวนมากของดินแดนไทยปัจจุบัน
จึงพบศาสนสถานแบบบายนและหลักฐานทางพระพุทธศาสนามหายานในหลายพื้นที่
นี่เป็นอีกหลักฐานหนึ่งที่ยืนยันว่า
ก่อนสุโขทัย ดินแดนไทยมีพระพุทธศาสนาหลากหลายกระแส
๑๓. เมืองโบราณไม่ได้อยู่อย่างโดดเดี่ยว
ลองจินตนาการถึงเมืองโบราณแห่งหนึ่ง
ในเมืองนั้นมีตลาด
มีช่างฝีมือ
มีพ่อค้า
มีเกษตรกร
มีนักเดินทาง
มีพระสงฆ์
และมีผู้ปกครอง
สินค้าจากต่างถิ่นเข้ามา
พร้อมกับภาษาและความเชื่อ
เมื่อมีพ่อค้าจากอินเดียหรือชุมชนที่ติดต่อกับอินเดียเข้ามา
ความคิดใหม่ก็เข้ามาด้วย
เมื่อพระสงฆ์เดินทางมา
พระธรรมก็เข้ามาด้วย
เมื่อมีผู้คนเลื่อมใส
ก็เกิดศาสนสถาน
เมื่อมีศาสนสถาน
ก็เกิดชุมชนพระสงฆ์
เมื่อเกิดชุมชนพระสงฆ์
ก็เกิดการศึกษา
นี่คือกระบวนการที่ค่อย ๆ ทำให้พระพุทธศาสนาหยั่งรากในสังคม
๑๔. จากพระพุทธรูปสู่การสร้างความทรงจำร่วม
พระพุทธรูปในดินแดนไทยโบราณมิได้เป็นเพียงวัตถุทางศิลปะ
แต่เป็นสิ่งที่สร้างความทรงจำร่วมของชุมชน
ผู้คนกราบไหว้
ถวายทาน
ประกอบพิธีกรรม
ฟังธรรม
และพบปะกันในพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์
พระพุทธรูปจึงทำหน้าที่มากกว่าการเป็น “รูปแทนพระพุทธเจ้า”
แต่เป็นศูนย์กลางของชุมชน
ในเวลาต่อมา เมื่อรูปแบบศิลปกรรมพัฒนาขึ้น พระพุทธรูปแต่ละยุคก็กลายเป็นหลักฐานสำคัญสำหรับนักประวัติศาสตร์ศิลป์ในการศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างเมืองและวัฒนธรรมต่าง ๆ
๑๕. วัด : จากศาสนสถานสู่ศูนย์กลางความรู้
เมื่อพระพุทธศาสนาหยั่งรากมากขึ้น วัดก็มีบทบาทกว้างขึ้น
วัดเป็นสถานที่ประกอบพิธีกรรม
แต่ในขณะเดียวกันก็สามารถเป็นสถานที่ศึกษา
เป็นสถานที่เก็บรักษาคัมภีร์
เป็นพื้นที่สำหรับพระสงฆ์พักจำพรรษา
เป็นสถานที่ถ่ายทอดจริยธรรมแก่ชุมชน
และเป็นพื้นที่พบปะของผู้คน
ความสัมพันธ์ระหว่าง
วัด — พระสงฆ์ — การศึกษา — ชุมชน
จึงค่อย ๆ พัฒนาขึ้น
และเมื่อเข้าสู่สมัยสุโขทัย ความสัมพันธ์นี้จะยิ่งชัดเจนขึ้น
๑๖. ภาษาบาลีและสันสกฤต : ภาษาของโลกความรู้
การเดินทางของพระพุทธศาสนานำภาษาเข้ามาด้วย
ภาษาบาลีมีความสำคัญต่อพระพุทธศาสนาเถรวาท
ขณะที่ภาษาสันสกฤตมีบทบาทอย่างมากในโลกพระพุทธศาสนาหลายสาย รวมทั้งวรรณกรรมทางศาสนาและโลกพราหมณ์–ฮินดู
เมื่อคำศัพท์เหล่านี้เข้าสู่ภาษาท้องถิ่น
ก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของภาษาไทยในเวลาต่อมา
คำว่า
ธรรม
กรรม
ศีล
สมาธิ
ปัญญา
เมตตา
กรุณา
วิริยะ
ขันติ
จึงไม่ใช่เพียงคำทางศาสนา
แต่เป็นมรดกทางภาษาและความคิด
๑๗. พระพุทธศาสนากับการก่อรูปของอัตลักษณ์
เมื่อชุมชนต่าง ๆ รับพระพุทธศาสนาเข้าไป
พระพุทธศาสนาก็เริ่มมีบทบาทต่อการกำหนดค่านิยมของสังคม
แนวคิดเรื่อง
บุญ
บาป
กรรม
เมตตา
การให้
การไม่เบียดเบียน
ความกตัญญู
ศีล
และการฝึกจิต
ค่อย ๆ กลายเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรม
แน่นอนว่า ความเชื่อของคนในสังคมมิได้มาจากพระพุทธศาสนาเพียงแหล่งเดียว
แต่พระพุทธศาสนาเป็นหนึ่งในกระแสสำคัญที่เข้ามาหล่อหลอมความคิดของผู้คน
นี่เป็นรากฐานที่ต่อมาจะพัฒนาเป็นวัฒนธรรมไทยในหลายด้าน
๑๘. จากหลายกระแสสู่ความเป็นพุทธแบบไทย
ประวัติศาสตร์ก่อนสุโขทัยจึงเปรียบเสมือน “ห้องทดลองทางวัฒนธรรม”
มีทั้ง
มอญ
เขมร
อินเดีย
ศรีลังกา
จีน
มลายู
และวัฒนธรรมพื้นเมือง
เข้ามาพบกัน
มีทั้ง
เถรวาท
มหายาน
วัชรยาน
พราหมณ์–ฮินดู
และความเชื่อพื้นบ้าน
อยู่ร่วมกัน
จากการพบกันเหล่านี้ สังคมในดินแดนไทยจึงค่อย ๆ สร้างรูปแบบของตนเอง
พระพุทธศาสนาแบบไทยที่เราเห็นในเวลาต่อมาไม่ได้เป็นสำเนาของอินเดีย
แต่เป็นผลผลิตของ
การรับ — การปรับ — การผสม — และการสร้างสรรค์
๑๙. สุโขทัยไม่ได้เกิดขึ้นจากความว่างเปล่า
เมื่อมาถึงสมัยสุโขทัย เราจึงไม่ควรคิดว่า
“วันหนึ่งสุโขทัยเกิดขึ้น และพระพุทธศาสนาก็เริ่มต้นขึ้นพร้อมกัน”
เพราะก่อนหน้านั้นมีรากฐานอยู่แล้ว
มีเมืองโบราณ
มีชุมชน
มีพระสงฆ์
มีศาสนสถาน
มีคัมภีร์
มีภาษา
มีศิลปกรรม
และมีความเชื่อทางพระพุทธศาสนา
สุโขทัยจึงเป็น
“บทใหม่ของเรื่องราวที่เริ่มต้นมาก่อนหน้านั้นแล้วหลายศตวรรษ”
นี่เป็นวิธีมองประวัติศาสตร์ที่ทำให้เราเห็นความต่อเนื่องมากกว่าการตัดแบ่งเป็นยุค ๆ
๒๐. บทเรียนจากพระพุทธศาสนาก่อนสุโขทัย
เรื่องราวก่อนสุโขทัยให้บทเรียนสำคัญอย่างน้อย ๕ ประการ
ประการที่ ๑
วัฒนธรรมไม่ได้เกิดขึ้นในวันเดียว
พระพุทธศาสนาไทยเป็นผลจากการสั่งสมยาวนาน
ประการที่ ๒
ประเทศไทยมีรากทางวัฒนธรรมหลายสาย
ไม่มีอารยธรรมใดสร้างประเทศไทยเพียงลำพัง
ประการที่ ๓
พระพุทธศาสนาในอดีตมีความหลากหลาย
เถรวาท มหายาน และคติอื่น ๆ เคยปรากฏอยู่ในภูมิภาคนี้
ประการที่ ๔
วัดเป็นมากกว่าสถานที่ประกอบพิธีกรรม
วัดเป็นพื้นที่ของชุมชนและความรู้
ประการที่ ๕
ความเป็นไทยเกิดจากการรับและสร้างสรรค์
คนในดินแดนนี้ไม่ได้รับวัฒนธรรมจากภายนอกอย่างเดียว
แต่เลือกและปรับให้เข้ากับวิถีชีวิตของตน
๒๑. พระพุทธศาสนากับ Soft Power : บทเรียนจากอดีต
หากเรานำเรื่องราวนี้มามองด้วยสายตาของโลกยุคปัจจุบัน จะพบแนวคิดที่น่าสนใจ
ในอดีตไม่มีคำว่า
Soft Power
แต่กระบวนการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมมีอยู่แล้ว
อินเดียไม่ได้สร้างอิทธิพลในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ด้วยกองทัพเพียงอย่างเดียว
แต่ภาษา ศาสนา วรรณกรรม ศิลปะ และแนวคิดต่าง ๆ ได้เดินทางข้ามทะเลและพรมแดน
เมื่อมาถึงดินแดนใหม่ สิ่งเหล่านั้นได้รับการตีความใหม่
ประเทศไทยในเวลาต่อมาก็ทำเช่นเดียวกัน
พระพุทธศาสนาเข้ามาจากโลกภายนอก
แต่เมื่อผ่านกระบวนการของสังคมไทย
ก็เกิด
พระพุทธศาสนาแบบไทย
เกิดศิลปะไทย
เกิดวรรณกรรมไทย
เกิดประเพณีไทย
เกิดภาษาไทยในโลกพุทธ
และเกิดวิถีชีวิตที่มีพระพุทธศาสนาเป็นองค์ประกอบสำคัญ
นี่คือบทเรียนที่มีคุณค่าต่อแนวคิด
Thai Wisdom for the World
เพราะภูมิปัญญาไทยไม่ได้เกิดจากการปิดประตูรับโลก
แต่เกิดจากการ
เปิดรับโลก แล้วสร้างสิ่งใหม่ในแบบของเรา
๒๒. จากดินแดนก่อนสุโขทัยสู่รัฐสุโขทัย
เมื่อถึงคริสต์ศตวรรษที่ ๑๓ โลกการเมืองของแผ่นดินใหญ่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างมาก
รัฐและเมืองต่าง ๆ มีความสัมพันธ์และการแข่งขันกัน
ในบริบทดังกล่าว เมืองสุโขทัยได้ก่อรูปขึ้นเป็นศูนย์กลางทางการเมืองแห่งหนึ่ง
และเมื่อสุโขทัยเจริญขึ้น พระพุทธศาสนาก็ได้รับการพัฒนาและจัดระบบมากขึ้น
พระพุทธศาสนาเถรวาท โดยเฉพาะสายที่เชื่อมโยงกับลังกา จะมีบทบาทสำคัญมากขึ้นในประวัติศาสตร์ไทย
เกิดการสร้างวัด
เกิดพระพุทธรูปแบบสุโขทัย
เกิดงานวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนา
เกิดระบบการศึกษาของพระสงฆ์
และเกิดความสัมพันธ์ระหว่าง
พระมหากษัตริย์ — พระสงฆ์ — วัด — ชุมชน
ซึ่งจะเป็นหัวข้อสำคัญของบทต่อไป
บทสรุป
ก่อนที่สุโขทัยจะปรากฏขึ้นในประวัติศาสตร์
ดินแดนที่เป็นประเทศไทยในปัจจุบันได้ผ่านการเปลี่ยนแปลงมาหลายยุคสมัย
มีชุมชนโบราณ
มีเมือง
มีการค้าข้ามภูมิภาค
มีความสัมพันธ์กับอินเดียและโลกภายนอก
และมีพระพุทธศาสนาหลากหลายกระแสเข้ามาปรากฏ
ทวารวดี แสดงให้เห็นโลกพุทธศาสนาในภาคกลาง
นครปฐม เป็นพื้นที่สำคัญของหลักฐานทางพุทธศาสนาและวัฒนธรรมทวารวดี
ละโว้ สะท้อนการพบกันของวัฒนธรรมหลายกระแส
หริภุญชัย แสดงความสัมพันธ์ระหว่างพระพุทธศาสนากับวัฒนธรรมมอญในภาคเหนือ
ศรีวิชัย สะท้อนโลกพระพุทธศาสนาทางทะเลและอิทธิพลมหายานในภาคใต้
ขณะที่
อิทธิพลเขมร
ทำให้เกิดหลักฐานทางพระพุทธศาสนาและศิลปวัฒนธรรมอีกสายหนึ่ง
ทั้งหมดนี้ไม่ได้เป็นเรื่องราวที่แยกขาดจากกัน
แต่เป็นเส้นใยจำนวนมากที่ถักทอเข้าด้วยกัน
จนกลายเป็นพื้นฐานทางวัฒนธรรมของดินแดนไทย
ดังนั้น
สุโขทัยมิใช่จุดเริ่มต้นของพระพุทธศาสนาในประเทศไทย
แต่เป็นหนึ่งในช่วงสำคัญที่พระพุทธศาสนาซึ่งหยั่งรากมาก่อนแล้ว ได้รับการพัฒนาให้มีรูปแบบที่เด่นชัดขึ้นในสังคมไทย
และนี่คือความงดงามของประวัติศาสตร์
เพราะสิ่งที่เราเห็นในปัจจุบัน มักมีรากที่ลึกกว่าที่เราคิด
วัดหนึ่งแห่งอาจมีประวัติยาวนานกว่าราชวงศ์หนึ่ง
พระพุทธรูปหนึ่งองค์อาจสะท้อนการเดินทางของศิลปะข้ามประเทศ
คำบาลีหนึ่งคำอาจมีประวัติยาวนานกว่ารัฐชาติ
และประเพณีหนึ่งอย่างอาจเป็นผลจากการพบกันของผู้คนหลายวัฒนธรรม
พระพุทธศาสนาในประเทศไทยจึงมิใช่สิ่งที่เกิดขึ้นในวันหนึ่งวันใด
หากเป็นมรดกที่ค่อย ๆ ก่อรูปจากการเดินทางของพระธรรม
การเดินทางของผู้คน
และการสร้างสรรค์ของบรรพชนหลายยุคหลายสมัย
จากรากฐานเหล่านี้ เราจึงพร้อมที่จะเข้าสู่ยุคที่พระพุทธศาสนาในดินแดนไทยเริ่มมีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับรัฐและราชสำนัก
**บทที่ ๑๑
สุโขทัย : พระพุทธศาสนากับการก่อรูปของรัฐไทย**
🪷 Buddhist Wisdom Box
พระพุทธศาสนาในดินแดนไทยก่อนสุโขทัย
ทวารวดี
→ โลกพุทธศาสนาสำคัญในภาคกลาง
หริภุญชัย
→ พุทธศาสนากับวัฒนธรรมมอญในภาคเหนือ
ศรีวิชัย
→ โลกการค้าทางทะเลและพระพุทธศาสนามหายาน
ละโว้
→ จุดพบกันของวัฒนธรรมมอญ เขมร และพุทธศาสนาหลายกระแส
อิทธิพลเขมร
→ พุทธศาสนามหายานและศิลปวัฒนธรรมเขมรในหลายพื้นที่
แก่นความคิด
“พระพุทธศาสนาไทยมีรากหลายสาย แต่ค่อย ๆ เติบโตเป็นต้นไม้ต้นเดียวกันบนผืนแผ่นดินไทย”
📜 Pali Corner
Suvaṇṇabhūmi — สุวณฺณภูมิ
สุวรรณภูมิ หรือ “แผ่นดินทอง” เป็นชื่อที่ปรากฏในเอกสารและประเพณีโบราณ และมีข้อเสนอเกี่ยวกับตำแหน่งทางภูมิศาสตร์หลายประการ
Theravāda — เถรวาท
แนวพระพุทธศาสนาที่สืบทอดพระธรรมวินัยในสายเถรวาท และมีพระไตรปิฎกภาษาบาลีเป็นคัมภีร์สำคัญ
Mahāyāna — มหายาน
กระแสสำคัญของพระพุทธศาสนาที่พัฒนาขึ้นในอินเดียและแพร่หลายสู่เอเชียหลายภูมิภาค
Vajrayāna — วัชรยาน
แนวทางหนึ่งที่พัฒนาจากพระพุทธศาสนามหายานและมีองค์ประกอบทางตันตระ
Dhamma-cakka — ธมฺมจกฺก
ธรรมจักร หรือกงล้อแห่งธรรม สัญลักษณ์สำคัญที่สัมพันธ์กับการประกาศพระธรรม
Saṅgha — สงฺฆ
ชุมชนแห่งพระสาวกหรือพระสงฆ์ ผู้ศึกษา ปฏิบัติ และสืบทอดพระธรรมวินัย
🌏 Did You Know?
พระพุทธศาสนาในดินแดนไทยก่อนสุโขทัยไม่ได้มีเพียงเถรวาท
หลักฐานทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีสะท้อนว่า ดินแดนต่าง ๆ ในภูมิภาคนี้เคยมีพระพุทธศาสนาหลายกระแส
เถรวาท
มหายาน
วัชรยาน
รวมทั้งคติ พราหมณ์–ฮินดู และความเชื่อพื้นเมือง
ดังนั้น การมองอดีตว่า “ประเทศไทยเป็นเถรวาทมาตั้งแต่ต้น” จึงไม่สอดคล้องกับความหลากหลายทางประวัติศาสตร์
ความเป็นพุทธแบบไทยที่เห็นในปัจจุบันเป็นผลจากการสั่งสมและการเปลี่ยนแปลงผ่านหลายยุคสมัย
ข้อคิดท้ายบท
“ก่อนจะมีประเทศไทย มีผู้คน
ก่อนจะมีอาณาจักร มีชุมชน
ก่อนจะมีรูปแบบพระพุทธศาสนาอย่างที่เรารู้จักในวันนี้
มีการเดินทางของพระธรรมผ่านผู้คนหลายชาติหลายภาษา”
เมื่อเรามองย้อนกลับไปเช่นนี้ เราจะเข้าใจความเป็นไทยได้ลึกขึ้น
เพราะความเป็นไทยมิได้เกิดจากการปิดตัวเอง
แต่เกิดจากความสามารถของบรรพชนในการ
รับสิ่งใหม่
เลือกสิ่งที่เหมาะสม
ปรับให้เข้ากับบริบท
และสร้างสิ่งใหม่ขึ้นมาเป็นของตนเอง
นี่คือรากฐานสำคัญของภูมิปัญญาไทย
และเมื่อถึงยุคสุโขทัย พระพุทธศาสนาจะก้าวเข้าสู่ช่วงใหม่
จากพระพุทธศาสนาที่ดำรงอยู่ในเครือข่ายเมืองโบราณ
สู่พระพุทธศาสนาที่มีความสัมพันธ์อย่างแนบแน่นกับ รัฐ พระมหากษัตริย์ วัด พระสงฆ์ และชุมชน
จากตรงนั้นเอง
“พระพุทธศาสนากับความเป็นไทย”
จะเริ่มปรากฏรูปร่างอย่างชัดเจนขึ้นในหน้าประวัติศาสตร์
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น