บทที่ ๓
จากเจ้าชายสิทธัตถะสู่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า
จากชีวิตในราชสำนัก สู่การแสวงหาความจริงของชีวิต
ก่อนที่โลกจะรู้จักพระองค์ในพระนามว่า “พระสัมมาสัมพุทธเจ้า” พระองค์ทรงเป็นพระโพธิสัตว์ผู้หนึ่ง ผู้กำลังดำเนินอยู่บนเส้นทางแห่งการค้นหาความจริง
เรื่องราวของ เจ้าชายสิทธัตถะ โคตมะ จึงมิใช่เพียงเรื่องราวของเจ้าชายผู้ละทิ้งราชสมบัติ แต่เป็นเรื่องของมนุษย์ผู้หนึ่งที่ตั้งคำถามต่อสิ่งที่มนุษย์ทั้งหลายต้องเผชิญร่วมกัน
ความแก่
ความเจ็บ
ความตาย
และความไม่เที่ยงของชีวิต
จากคำถามเหล่านี้เอง การเดินทางครั้งสำคัญจึงเริ่มต้นขึ้น
๑. เจ้าชายสิทธัตถะ
ตามพุทธประวัติ พระโพธิสัตว์สิทธัตถะประสูติในตระกูลศากยะ ณ ลุมพินีวัน ในดินแดนชมพูทวีป
พระราชบิดาคือ พระเจ้าสุทโธทนะ และพระราชมารดาคือ พระนางสิริมหามายา
หลังจากประสูติได้ไม่นาน พระนางสิริมหามายาเสด็จสวรรคต และเจ้าชายได้รับการอภิบาลเลี้ยงดูโดย พระนางมหาปชาบดีโคตมี พระมาตุจฉา
เมื่อทรงเจริญวัย เจ้าชายได้รับการศึกษาตามสมควรแก่ฐานะของกษัตริย์
พระองค์ทรงมีความสามารถ
ทรงได้รับการอบรม
ทรงมีชีวิตที่สะดวกสบาย
และมีสิ่งต่าง ๆ ที่คนทั่วไปปรารถนา
แต่ความสะดวกสบายมิได้ทำให้คำถามเกี่ยวกับชีวิตหายไป
๒. โลกที่สวยงามซึ่งไม่อาจหยุดความเปลี่ยนแปลง
ชีวิตในราชสำนักเต็มไปด้วยความสะดวกสบาย
แต่ไม่มีราชวังใดสามารถปิดกั้นความจริงของชีวิตได้
ไม่มีใครสามารถหยุดวัยชรา
ไม่มีใครสามารถรับประกันว่าจะไม่เจ็บป่วย
ไม่มีใครสามารถหลีกหนีความตาย
และไม่มีใครสามารถทำให้สิ่งที่รักคงอยู่ในสภาพเดิมตลอดไป
นี่คือความจริงที่เจ้าชายสิทธัตถะค่อย ๆ ตระหนัก
ความสุขทางวัตถุสามารถทำให้มนุษย์มีความสะดวก
แต่ไม่สามารถทำให้มนุษย์พ้นจากความไม่แน่นอนของชีวิต
๓. เทวทูต ๔ : เมื่อความจริงปรากฏต่อหน้า
ในพุทธประวัติมีเรื่องราวสำคัญที่เรียกว่า เทวทูต ๔
ได้แก่
คนแก่
ทำให้ทรงเห็นว่า ความหนุ่มสาวไม่เที่ยง
คนเจ็บ
ทำให้ทรงเห็นว่า ร่างกายมีความเปราะบาง
คนตาย
ทำให้ทรงเห็นว่า ชีวิตย่อมมีจุดสิ้นสุด
นักบวช
ทำให้ทรงเห็นว่า มนุษย์สามารถออกแสวงหาความจริงได้
สิ่งที่พระองค์ทอดพระเนตรเห็นมิใช่เรื่องแปลกใหม่
เพราะคนแก่ คนเจ็บ และคนตายมีอยู่แล้วในโลก
แต่สิ่งสำคัญคือ
พระองค์ทรงมองเห็นความหมายของสิ่งเหล่านั้นอย่างลึกซึ้ง
คนทั่วไปอาจเห็นคนแก่แล้วเดินผ่านไป
แต่พระองค์ทรงถามว่า
“เราจะหนีความแก่พ้นหรือไม่?”
เมื่อเห็นคนเจ็บ พระองค์ทรงถามว่า
“เราจะหนีความเจ็บป่วยพ้นหรือไม่?”
เมื่อเห็นคนตาย พระองค์ทรงถามว่า
“แล้วชีวิตของเราจะเป็นอย่างไร?”
คำถามเหล่านี้ทำให้การมองโลกของเจ้าชายเปลี่ยนไป
๔. จากคำถามสู่การแสวงหา
เมื่อมนุษย์พบปัญหา มีทางเลือกอย่างน้อยสองประการ
หนึ่งคือ หลีกหนีไม่ยอมมองปัญหา
อีกประการหนึ่งคือ หันหน้าเข้าหาปัญหาและค้นหาคำตอบ
เจ้าชายสิทธัตถะเลือกประการหลัง
พระองค์ทรงมิได้ถามเพียงว่า
“ทำอย่างไรจึงจะมีความสุข?”
แต่ทรงถามว่า
“เหตุใดมนุษย์จึงต้องประสบความทุกข์ และมีหนทางใดที่จะพ้นจากทุกข์?”
คำถามนี้ใหญ่กว่าชีวิตของพระองค์เอง
เพราะเป็นคำถามของมนุษย์ทุกคน
๕. มหาภิเนษกรมณ์
ในที่สุด พระโพธิสัตว์สิทธัตถะทรงตัดสินพระทัยเสด็จออกจากพระราชวัง เพื่อแสวงหาหนทางแห่งความจริง
เหตุการณ์นี้เรียกว่า
มหาภิเนษกรมณ์
หมายถึงการเสด็จออกเพื่อแสวงหาความจริงและความหลุดพ้น
การเสด็จออกครั้งนี้จึงไม่ควรถูกมองเพียงว่า
“เจ้าชายออกบวช”
แต่ควรมองว่าเป็น
“การออกเดินทางจากชีวิตที่มีคำตอบสำเร็จรูป ไปสู่ชีวิตแห่งการค้นหาคำตอบด้วยตนเอง”
พระองค์ทรงสละความสะดวกสบาย
ทรงสละสถานะทางโลก
ทรงสละความมั่นคง
และทรงเลือกเส้นทางที่ไม่รู้ว่าจะนำไปสู่คำตอบหรือไม่
นี่คือความกล้าหาญทางปัญญาอย่างหนึ่ง
๖. การแสวงหาครู
หลังเสด็จออกจากราชสำนัก พระโพธิสัตว์ทรงแสวงหาครูผู้มีความรู้ในสมัยนั้น
พระองค์ทรงศึกษาและปฏิบัติกับ อาฬารดาบส กาลามโคตร และต่อมาทรงศึกษาในสำนักของ อุทกดาบส รามบุตร
พระองค์ทรงสามารถเข้าถึงสมาธิขั้นสูงตามแนวทางที่อาจารย์เหล่านั้นสอน
แต่พระองค์ทรงพบว่า
แม้สมาธิจะละเอียดและประณีตเพียงใด หากยังไม่ใช่ความดับทุกข์อย่างสมบูรณ์ ก็ยังไม่ใช่คำตอบสุดท้าย
การเรียนรู้กับครูจึงมีความสำคัญ
แต่ในที่สุดผู้แสวงหาความจริงต้องตรวจสอบและค้นพบด้วยตนเอง
๗. หกปีแห่งการแสวงหา
หลังจากนั้น พระโพธิสัตว์ทรงบำเพ็ญเพียรอย่างยิ่งยวดเป็นเวลาหลายปี
พระองค์ทรงทดลองการทรมานพระวรกายและการอดอาหารอย่างหนัก ซึ่งเรียกว่า ทุกรกิริยา
ปัญจวัคคีย์จำนวนหนึ่งได้ติดตามดูแลและร่วมปฏิบัติอยู่ด้วย
พระองค์ทรงพยายามทำให้ร่างกายอยู่ในสภาวะที่ละเอียดที่สุด เพื่อค้นหาหนทางแห่งความหลุดพ้น
แต่ในที่สุดพระองค์ทรงค้นพบว่า
การทรมานร่างกายไม่ได้ทำให้ปัญญาเกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ
นี่เป็นบทเรียนสำคัญ
เพราะการแสวงหาความจริงมิใช่การทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งให้สุดโต่งที่สุด
แต่ต้องรู้ว่า
อะไรคือเหตุ
และ
อะไรคือหนทางที่นำไปสู่ผลที่ต้องการ
๘. ความทรงจำใต้ต้นหว้า
ก่อนหน้านั้น เมื่อยังทรงพระเยาว์ พระโพธิสัตว์เคยมีประสบการณ์เข้าสู่สมาธิอย่างสงบในคราวงานแรกนาขวัญ
ความสงบที่เกิดขึ้นโดยไม่ต้องทรมานตนเองนั้นกลายเป็นความทรงจำสำคัญ
พระองค์ทรงพิจารณาว่า
“นี่หรือจะเป็นทางแห่งการตรัสรู้?”
จากการทบทวนประสบการณ์ดังกล่าว พระองค์ทรงตระหนักว่า หนทางที่นำไปสู่ความรู้แจ้งมิใช่การเสพสุขทางกาม และมิใช่การทรมานตน
แต่คือหนทางที่พอดี
นี่คือจุดกำเนิดของแนวคิด
มัชฌิมาปฏิปทา
๙. ทางสายกลาง
มัชฌิมาปฏิปทา หรือ “ทางสายกลาง” เป็นหลักสำคัญในพระพุทธศาสนา
พระพุทธองค์ทรงเห็นว่ามีทางสุดโต่งสองด้านที่ผู้แสวงหาความจริงไม่ควรยึดติด
ด้านหนึ่งคือ
กามสุขัลลิกานุโยค
การหมกมุ่นในความสุขจากกาม
อีกด้านหนึ่งคือ
อัตตกิลมถานุโยค
การทรมานตนให้ลำบากอย่างรุนแรง
ทั้งสองทางมิใช่หนทางแห่งการตรัสรู้
พระองค์จึงทรงค้นพบแนวทางที่ประกอบด้วยการพัฒนาชีวิตอย่างสมดุล
ศีล → สมาธิ → ปัญญา
และต่อมาได้แสดงออกเป็น
อริยมรรคมีองค์ ๘
๑๐. การกลับมารับอาหาร
เมื่อทรงเห็นว่าการทรมานตนมิใช่หนทาง พระโพธิสัตว์จึงทรงกลับมาบำรุงพระวรกาย
นางสุชาดา ถวายข้าวมธุปายาสแก่พระองค์ ตามเรื่องราวในพุทธประวัติ
เมื่อปัญจวัคคีย์เห็นพระองค์กลับมารับอาหาร จึงเข้าใจว่าพระองค์ทรงละความเพียร และพากันจากไป
แต่ในความเป็นจริง สิ่งที่เกิดขึ้นคือ
พระโพธิสัตว์ทรงละทิ้งวิธีการที่ไม่ใช่หนทาง และทรงเลือกหนทางใหม่ที่พระองค์เห็นว่าถูกต้อง
นี่เป็นความแตกต่างสำคัญระหว่าง
“การยอมแพ้”
กับ
“การเปลี่ยนวิธีเมื่อพบว่าวิธีเดิมไม่ใช่คำตอบ”
๑๑. จากผู้แสวงหา สู่ผู้ค้นพบ
หลังจากผ่านประสบการณ์ทั้งความสุขทางโลก การศึกษากับครู และการทรมานตน พระโพธิสัตว์ได้ผ่านการทดลองทางจิตวิญญาณมาอย่างกว้างขวาง
พระองค์ทรงไม่ได้รับคำตอบจากการมีทรัพย์สมบัติ
ไม่ได้รับคำตอบจากการทรมานตน
และไม่ได้หยุดอยู่กับความรู้ของอาจารย์
แต่ทรงค้นพบว่า
ความจริงต้องถูกเห็นด้วยปัญญา
นี่คือหัวใจของการเดินทางทั้งหมด
การตรัสรู้จึงมิใช่เพียง “การได้รับความรู้”
แต่เป็นการ รู้แจ้งความจริงด้วยพระองค์เอง
๑๒. ต้นโพธิ์ : จุดเริ่มต้นของการตรัสรู้
ในที่สุด พระโพธิสัตว์เสด็จไปประทับ ณ บริเวณริมแม่น้ำเนรัญชรา และประทับนั่งใต้ต้นโพธิ์
พระองค์ทรงตั้งพระปณิธานว่าจะไม่ลุกจากที่ประทับจนกว่าจะทรงค้นพบความจริง
ตามพุทธประวัติ เหตุการณ์สำคัญต่าง ๆ เกิดขึ้นในคืนแห่งการตรัสรู้
พระองค์ทรงพิจารณาความจริงของชีวิต
ความเกิด
ความแก่
ความเจ็บ
ความตาย
เหตุแห่งการเวียนว่าย
และหนทางแห่งความดับทุกข์
ในที่สุด พระองค์ทรงบรรลุ สัมมาสัมโพธิญาณ
จาก
เจ้าชายสิทธัตถะ
จึงกลายเป็น
พระสัมมาสัมพุทธเจ้า
๑๓. ความหมายของ “พระสัมมาสัมพุทธเจ้า”
คำว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้า มีความหมายโดยสรุปว่า
พระผู้ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง
คำสำคัญคือ
“โดยพระองค์เอง”
ไม่ได้หมายความว่าพระองค์ไม่เคยศึกษาหรือไม่เคยเรียนรู้จากผู้อื่น
ตรงกันข้าม พระองค์ทรงศึกษาจากครูหลายสำนัก
แต่เมื่อวิธีเหล่านั้นยังไม่ใช่หนทางแห่งความหลุดพ้น พระองค์ทรงแสวงหาต่อ
จนในที่สุดทรงค้นพบธรรมด้วยพระองค์เอง
จึงทรงสามารถทำหน้าที่เป็น
“ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน และผู้ชี้ทาง”
แก่ผู้อื่น
๑๔. การตรัสรู้ไม่ใช่จุดจบ แต่คือจุดเริ่มต้นของการเผยแผ่ธรรม
เมื่อพระพุทธองค์ตรัสรู้แล้ว เรื่องราวมิได้สิ้นสุดลง
กลับเป็นจุดเริ่มต้นของการเดินทางอีกครั้ง
จาก
ผู้แสวงหา
สู่
ผู้ค้นพบ
และจาก
ผู้ค้นพบ
สู่
ผู้สั่งสอน
พระองค์ทรงตัดสินพระทัยเผยแผ่ธรรมที่ทรงค้นพบ
พระธรรมจึงเริ่มเดินทางจากบุคคลหนึ่ง
ไปสู่ผู้ฟังกลุ่มหนึ่ง
จากผู้ฟังกลุ่มหนึ่ง
ไปสู่ชุมชน
จากชุมชน
ไปสู่อาณาจักรต่าง ๆ
และในเวลาต่อมา
ไปสู่ดินแดนต่าง ๆ ทั่วเอเชีย
๑๕. บทเรียนจากเจ้าชายสิทธัตถะ
เรื่องราวของเจ้าชายสิทธัตถะมีคุณค่ามากกว่าการจดจำเหตุการณ์ในพุทธประวัติ
เพราะสะท้อนกระบวนการของการค้นหาความจริง
หนึ่ง — กล้าที่จะตั้งคำถาม
ความรู้เริ่มต้นจากคำถาม
สอง — กล้าที่จะออกจากพื้นที่ปลอดภัย
การค้นพบสิ่งใหม่อาจต้องออกจากความคุ้นเคย
สาม — กล้าที่จะทดลอง
พระโพธิสัตว์ทรงทดลองแนวทางต่าง ๆ
สี่ — กล้าที่จะยอมรับว่าวิธีเดิมไม่ใช่คำตอบ
นี่เป็นคุณสมบัติของผู้แสวงหาปัญญา
ห้า — ใช้ปัญญาพิจารณา
ไม่ใช่เชื่อเพียงเพราะมีผู้กล่าวไว้
หก — เมื่อค้นพบแล้ว แบ่งปันแก่ผู้อื่น
ความรู้ที่มีคุณค่ามิได้หยุดอยู่ที่ตัวผู้ค้นพบ
จากเจ้าชายสู่พระพุทธเจ้า
เส้นทางของเจ้าชายสิทธัตถะจึงอาจสรุปได้เป็นลำดับดังนี้
ชีวิตในราชสำนัก
↓
พบความจริงของความแก่ เจ็บ ตาย
↓
เกิดคำถามต่อชีวิต
↓
เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์
↓
ศึกษากับครู
↓
บำเพ็ญทุกรกิริยา
↓
ค้นพบว่าทางสุดโต่งไม่ใช่คำตอบ
↓
ค้นพบมัชฌิมาปฏิปทา
↓
บำเพ็ญเพียรด้วยปัญญา
↓
ตรัสรู้
↓
พระสัมมาสัมพุทธเจ้า
การเดินทางนี้จึงเป็นมากกว่าชีวประวัติ
แต่เป็น แบบจำลองของการแสวงหาความจริง
Buddhist Wisdom Box
“การตรัสรู้เริ่มต้นจากการกล้าถาม”
พระพุทธศาสนาให้ความสำคัญกับปัญญาและการพิจารณา
การเรียนรู้จึงไม่ควรจบลงที่การจำคำสอน
แต่ควรนำไปสู่การ
ฟัง → คิด → ทดลอง → ปฏิบัติ → เห็นผล → เกิดปัญญา
นี่เป็นเหตุผลที่พระพุทธศาสนามีมิติของ การปฏิบัติ ควบคู่กับ การศึกษา
Pali Corner
Bodhisatta — โพธิสัตตะ
ผู้ดำเนินไปเพื่อการตรัสรู้
Abhinikkhamana — อภิเนกขัมมะ
การออกจากชีวิตทางโลกเพื่อแสวงหาความหลุดพ้น
Majjhimā Paṭipadā — มัชฌิมาปฏิปทา
ทางสายกลาง
Sammāsambodhi — สัมมาสัมโพธิ
การตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง
Buddha — พุทธะ
ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน
Did You Know?
คำว่า “ทางสายกลาง” ในพระพุทธศาสนาไม่ได้หมายถึงการประนีประนอมทุกเรื่อง หรือการอยู่ตรงกลางระหว่างความคิดเห็นสองฝ่ายเสมอไป
ในบริบทของการตรัสรู้ หมายถึงหนทางที่หลีกเลี่ยงความสุดโต่งสองด้าน และนำไปสู่การพัฒนาชีวิตตามหลักอริยมรรคมีองค์ ๘
บทส่งท้าย
เจ้าชายสิทธัตถะมีทุกสิ่งที่โลกภายนอกอาจมองว่าเป็นความสุข
แต่พระองค์ทรงค้นพบว่า
ความสุขที่เกิดจากสิ่งภายนอกไม่สามารถทำให้มนุษย์พ้นจากความแก่ เจ็บ และตายได้
พระองค์จึงออกแสวงหา
ทรงเรียนรู้จากครู
ทรงทดลอง
ทรงผิดหวัง
ทรงเปลี่ยนวิธี
และในที่สุดทรงค้นพบ ทางสายกลาง
จากนั้นจึงตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
นี่คือบทเรียนสำคัญประการหนึ่งของพุทธศาสนา
ปัญญาไม่ได้เกิดจากการมีคำตอบมากที่สุด
แต่อาจเริ่มต้นจากการกล้าที่จะตั้งคำถามต่อสิ่งที่เรายังไม่เข้าใจ
และเมื่อพระพุทธองค์ทรงค้นพบคำตอบแล้ว พระองค์มิได้ทรงเก็บคำตอบนั้นไว้เฉพาะพระองค์
พระองค์ทรงออกเดินทางเพื่อบอกกล่าวแก่ผู้อื่น
การเดินทางของพระธรรมจึงกำลังจะเริ่มต้นขึ้น
จาก พุทธคยา
สู่ สารนาถ
จาก สารนาถ
สู่แคว้นต่าง ๆ ในชมพูทวีป
และในเวลาต่อมา
จาก อินเดีย
สู่
เอเชีย
และท้ายที่สุด
สู่
ดินแดนไทย
บทต่อไป
บทที่ ๔
พระธรรม : คำสอนที่เริ่มต้นจากการเข้าใจชีวิต
จากคำถามว่า
“ทำไมมนุษย์จึงต้องทุกข์?”
พระพุทธองค์จะทรงนำเราไปสู่คำตอบที่เป็นหัวใจของพระพุทธศาสนา
ทุกข์ — สมุทัย — นิโรธ — มรรค
หรือ
อริยสัจ ๔
จากนั้นเราจะเริ่มเห็นว่าเหตุใดพระธรรมซึ่งเกิดขึ้นในอินเดียเมื่อกว่าสองพันห้าร้อยปีก่อน จึงสามารถเดินทางข้ามกาลเวลาและภูมิศาสตร์มาหยั่งรากอยู่ในประเทศไทยได้จนถึงปัจจุบัน**
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น